Атамбаев: Латын арибине өтүү биздин элдерди бириктирбестен, арасын алыстатат

Элдин эски алфавитинен ажыроосу өткөн мурасынан ажыроосуна барабар
  20.07.17   16:06
 193

Бүгүн, 20-июлда, мамлекет башчы Алмазбек Атабаев, "Ала-Арча" мамлекеттик резиденциясында өз демилгеси менен уюштурулган "Алтай цивилизациясы жана Алтай тектүү элдер форумуна" катышып, сөз сүйлөдү.

Көп кылымдык эволюциянын жүрүшүндө алтай тилдүүлөр үй-бүлөсү ар башка тил бутактарына жана топторуна бөлүнүп келгендигин айткан президент, кыргыздар түрк бутагына таандык экендигине токтолуп, түрк тилдери жана пантүркизм жөнүндө айта кетти.

"Болгондо да өлкө Президент катары да жана бул идея менен алектенген, Түркияны жана боордош түрк элин сүйгөн адам катары айткым келет. Өзүңүздөр билесиздер, пантүркизм идеясы Орус империясында татар дворяндары Исмаил Гаспринский менен Юсуф Акчурин тарабынан жаралган. Адегенде бул идея Евразия идеалдарына түрк жана славян элдеринин биримдигине багытталган. Исмаил Гаспринский: "Татарлардын мурасы болгон орус чектери алар конуш алган тарыхый табигый чектерине жетмейин бекем болушу мүмкүн эмес",- деп жазган. Бирок, тагдырдын тамашасын кара, бара-бара пантүркизм ачык антироссиялык мүнөзгө ээ болуп, Россия менен Түркия ортосундагы мамилелердин олку-солку болушу, улуу державалардын ар кандай геосаясий кызыкчылыктары мурдагы Орус империясынын түрк тилдүү элдерине, алардын тарыхы менен маданиятына, тилдери менен тагдырына терс таасирин тийгизген.

Мисалга мурдагы СССРдин түркий элдеринин алфавитинин татаал тагдырын алалы. Советтер Союзу менен Түркия ортосунда жакшы коңшулук мезгил 30-жылдары Түркстан элдери арабчадан латын арибине өтсө, дипломаттык мамилелер суугандан кийин чукулунан кириллицага бурулушкан. Натыйжада элдерибиз өзүнүн жазма адабияты менен тарыхынын кайталангыс кыртышынан айрылган, карапайым адамдар байыркы бабаларынын, ал тургай өз аталары менен чоң аталарынын араб жана латын арибинде жазгандарын окуу, түшүнүү мүмкүнчүлүгүнөн ажырашкан.

Элдин эски алфавитинен ажыроосу өткөн мурасынан ажыроосуна барабар. Араб арибинен латынга, андан соӊ кириллицага өтүү Борбор Азиянын алтын доорунун мурасы – арабча жазган Ибн Синанын, Аль-Хорезмдин, Аль-Бирунинин, Жусуп Баласагындын, Аль-Фарабинин эмгектеринен, Бухаранын, Самаркандын, Баласагындын, Өзгөндүн, Фарабдын жана Тараздын улуу мурастарынан ажыроо дегендик эле. Советтер Союзунун түркий өлкөлөрүнө латындан кийин келген кириллица алфавити алардын ич ара гана эмес, бүтүндөй Евразияда бирдиктүү маданий нукта болушуна мүмкүндүк берген. Чыңгыз Айтматов, Мухтар Ауэзов сыяктуу биздин окумуштуулар менен жазуучулардын бүтүндөй мууну кириллицада чыгармалар жаратышкан, ал алфавит баарын канааттандырган.

СССР кулагандан кийин тарых кайра кайталанды, бул жолу тескери нукта. Көз карандысыз Азербайжан, Түркмөнстан латынга көчтү, Өзбекстан өтүп жатат, Казакстан жакында эле кириллицаны латын арибине ооштурууну чечти.

Алфавит алмашкан ар жолу жаңыча түшүндүрмө берилет. Адатта мындай жүйөө айтылат: бардык өнүккөн өлкөлөрдө латын ариби колдонулат, латынчага өткөндө өлкө экономикасы бат өнүгөт. Андай дейин десең, Жапониянын жана Кореянын өнүгүшүнө иероглифтер тоскоол болбойт беле? Же Кытайдын дүркүрөп өнүгүшүнө неге иероглиф кедергисин тийгизбейт? Ошол эле кезде Африканын бир катар мамлекеттери колдонгон латын ариби аларды эмне үчүн кедейчиликтен чыгарбайт?

Латынга өтүү аркылуу бирдиктүү "орток тил" түзүү менен түркий элдерди бириктиребиз деген жүйөө да ынандырбайт. Мисалы, жүздөгөн кылымдардан бери келген түрк тили 19-кылымда эле Алтайдын түрк кагандарынын тилине анча окшошпой калган. Ооба, ал кездеги Осмон империясына ылайык "османлы" деп аталган. Мустафа Кемал Ататүрктүн тил реформасын жүргүзүп, түрк тилдерин калыбына келтирүү аракетинен да майнап чыккан эмес. Ошол мезгилде түрк тилинин 70%дан ашыгы араб жана перс сөздөрүнөн турган.

Эмнеге биз бирдиктүү тил түзөбүз деген ишке ашкыс кыялга батабыз да, Россия Федерациясында жашаган татарларды, башкырларды, алтайлыктарды, хакастарды, дагы көптөгөн боордошторубузду унутабыз? Алар мындан ары да кириллицаны пайдаланышат эмеспи. Дал ошолор менен биргеликте түпкү тилибизди кайра жаратып, бир элде сакталып, бир элде унутта калган байыркы сөздөрдү жандантуу менен тилдерибизди байыта алабыз. Түркия өз тил реформасын жүргүзгөн кезде биздин элдерден жаңы сөздөрдү алган. Ошол боордош элдер бүгүн биздин жардам менен колдоого өтө муктаж.

Бара-бара латын арибине өтүү биздин элдерди бириктирбестен, тетирисинче арасын алыстатат. Иш жүзүндө пантүркизм идеясынын таасири алдында кириллицадан баш тартуу - Орус империясында, андан кийин СССРде биздин элдерге каршы колдонулган "бөлүп жарып, өкүм жүргүз!" деген ыкманын уланышы.

Тилекке каршы, мындай ишке көп учурда окумуштуулар да тартылууда. Түрк элдерин топторго бөлүштүрүүнү мисалга алалы. Алтай, кыргыз, казак, каракалпак, татар жана башкыр тилдери кыпчак тобунда болсо, өзбек жана уйгур тилдери карлук тобунда. Эми көӊүл буруңуздар! – арасында кыргыз тобу да бар, анда хакастар менен шорлор жүрөт да, кыргыздардын өзү жок!

Бул элдер, албетте, бир топто болууга тийиш эле, анткени алар тилмечсиз эле өз ара эркин сүйлөшө алышат",- деди Атамбаев.

URL: http://www.vb.kg/kabarordo/275832

 Комментарийлер:
 

Биздин сайтта:
-сөгүнгөнгө
-бирөөнү мазактап, шылдыңдаганга, анын ичинде комментаторлордун дарегине
-ачык жана көмүскөдө коркутуп-үркүтүп, “сүйлөшкөнү чыккын” дегенге
-далилсиз жана күбөлөрдүн көрсөтмөсүз компроматтарды чыгарууга
-КРдын мыйзамдарына карама-каршы келген комментарийлирди жазууга
-транслитте жазылган комментарийлерди чыгарууга
-комментарийлерди чоң тамга менен баса белгилөөгө
-улут жана динге байланыштуу мазактоо, шылдың ирээтиндеги комментарийлерди жазууга болбойт.